Dag 09. Zondag, oudjaarsdag, 31 december 2017.
Ferrara

Op de laatste dag van het jaar bezoeken we het door 4 eeuwen oude muren met een nagenoeg ononderbroken lengte van 9 km omgeven Ferrara, een ‘città d’arte’, een stad door de UNESCO in 1995 erkend als Werelderfgoed. Gedurende 3 eeuwen werd de stad door de Estensi geregeerd die Ferrara het uiterlijk meegaven dat we nu nog zien: een samensmelting van middeleeuwse en renaissancistische architectuur.

Ferrara wordt ook wel de stad van de Renaissance genoemd en staat sinds 1995, samen met de Po-delta, op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. De geschiedenis en de bloei van deze gezellige stad zijn nauw verbonden met de 3 eeuwen lang heersende familie d’Este. Ferrara is de hoofdstad van de gelijknamige provincie Ferrara, een van de 9 provincies van Emilia Romagna en ligt ten noordoosten van Bologna. Het heeft 132.000 inwoners en ligt aan de Po di Volano, een tak van de rivier de Po.
De Renaissance heeft indrukwekkende sporen nagelaten in de stad, niet alleen in de vorm van een aantal fraaie paleizen, waaronder Palazzo dei Diamanti maar ook in de planmatige wijze waarop een groot deel van de stad is aangelegd. Om deze stadsplanning is Ferrara weleens als de eerste moderne stad van Europa betiteld.
Ferrara is verder belangrijk voor de handel in fruit en wijn, landbouwmachines, suikerindustrie, chemische en petrochemische industrie, distilleerderijen en pottenbakkerijen.

coat of arms Ferrara

We ontbijten om 07:45 uur en gaan om 09:45 uur weg.

bordje naast lift

Om 10:25 uur rijden we langs de stadsmuur van Ferrara.

stadsmuur
De stadsmuren van Ferrara hebben een totale lengte van maar liefst 9 km en bestaan niet alleen uit muren, maar ook uit 9 bolwerken of bastions en hebben verschillende toegangspoorten.
De muren hebben een bijna driehoekige vorm en omringen de oude stad van de familie Estense. Ze zijn gebouwd in verschillende geschiedkundige perioden, met name in de middeleeuwen en in de 16de eeuw. Oorspronkelijk hadden de muren een lengte van 13 km.

Punta della Giovecca

Om 10:30 uur worden we door Fons afgezet aan de achterkant van Palazzo Schifanoia. Daar staat ook Marianne. Ze neemt ons mee naar de ingang van het Palazzo.

Palazzo Schifanoia. ‘Schifanoia’ betekent letterlijk ‘mijdt verveling’. Het paleis was dan ook bedoeld als een soort lusthof -delizia-, waar de familie d'Este zijn vrije tijd doorbracht. Te bedenken dat de familie maar liefst 52 ‘delizie’ hadden!
Palazzo Schifanoia werd in 1385 buiten het toenmalige stadcentrum gebouwd naar wens van Alberto V d’Este, die heer van Ferrara was tot 1393, maar het onderging honderd jaar later aanpassingen. Het gebouw is het enige voorbeeld dat vandaag de dag nog bestaat van een woning bestemd voor het vertier en voor de vrije tijd. Het gebouw, dat uit slechts één verdieping bestond, werd in 1391 uitgebreid, maar ondervond onder de heerlijkheid van Borso d’Este -markies en later graaf van Ferrara van 1450 tot 1471- aanpassingen. Toen kreeg Palazzo Schifanoia ook zijn huidige aanblik.
In 1467 heeft Borso het gebouw richting oosten laten verlengen en een 2e verdieping, een ‘piano nobile’, laten bouwen voor grafelijke appartementen en een grote ontvangstzaal, de Zaal van de maanden. Deze zijn in 1469/70 voltooid. Er hebben veel artiesten uit Ferrara gewerkt, waaronder Francesco del Cossa en Ercole de’ Roberti. De werkelijk schitterende frescocyclus met scènes uit het leven van Borso d’Este en allegorische voorstellingen van de maanden behoren tot de meesterwerken van de Italiaanse Renaissance. Dus ook al werd door Albert V d’Este opdracht gegeven tot de bouw van Palazzo Schifanoia, toch is dit gebouw onafscheidelijk verbonden met Borso d’Este (hij regeerde van 1450-1471) en met de Salone dei Mesi.

Borso d’Este in de hal van Palazzo Schifanoia

Sala dei Mesi - Zaal van de maanden - met fresco's uit de 15e eeuw
Het is erg druk. Er is een groep vóór ons en een groep achter ons.
De muren zijn onderverdeeld in 12 gedeelten, die overeenkomen met de 12 maanden van het jaar. Helaas zijn er nog maar 7 van over.
De maanden worden afgewisseld met afbeeldingen van scènes uit het stads- of hofleven.
De afbeeldingen moeten van boven naar beneden en van rechts naar links worden bekeken. In de bovenste schildering zien we de triomf van de beschermgod van de betreffende maand, in het middengedeelte de dierenriem en de daarbij behorende decanen.
Elke dienriem wordt in de astrologie onderverdeeld in 3 ‘decanen’. Elke dierenriem bestaat namelijk uit een deel van de hemel dat zich uitstrekt over 30°. Deze 30° zijn op hun beurt weer onderverdeeld in 3 decaden van 10°.
In het onderste deel wordt de pracht en praal van de opdrachtgever in maar liefst 3 verschillende scènes uitgebeeld en de goede daden die hij heeft verricht. Hij heeft zichzelf zelfs als een soort van ‘god’ van rechtvaardigheid laten verheerlijken!

maand maart
Het mythologische gedeelte is gewijd aan de Triomf van Minerva (dochter van Jupiter en godin van de krijgshaftigheid, wijsheid en rechtvaardigheid), gezeten op een troon die door witte eenhoorns, symbool van de reinheid, wordt getrokken.
De eenhoorn was het geliefde mythologische dier van Borso. Hier wordt Minerva afgebeeld als godin van de rechtvaardigheid en als beschermgodin van het teken van de ram.
Onder haar bescherming vallen ook de kunsten en de vrouwelijke bezigheden en taken, zoals op te maken is uit de groep wijzen links en de vrouwen rechts die aan het spinnen en het weven zijn.
Deze laatste scène mag ook gezien worden als een verheelijking van Borso, die de zijde- en textielbewerking in Ferrara had bevorderd.

maand april
De maand april en dus het teken van de Stier staan onder de bescherming van Venus, waarvan de kar getrokken wordt door elegante zwanen. Vóór haar bevindt zich, geknield en geketend, Mars; een toespeling op de macht die de liefde kan hebben op de oorlog. Om haar heen maken enkele hovelingen muziek, doen spelletjes en wisselen liefkozingen uit. Hiermee versterken ze de idyllische omgeving die onder de bescherming van de godin staat.
Rechts staan de Drie Gratiën. Zij zijn natuurlijk en in lijve afgebeeld, ook al zijn ze geïnspireerd op antieke modellen.
Onder het teken van de Stier staan de drie bijbehorende decanen: links maakt de vrouw met het kind een toespeling op de constellatie van de Plejaden, terwijl de figuur in het centrum met de grote sleutel refereert aan Sirius, de ster van de constellatie van de hond.

maand mei
In het bovenste gedeelte wordt de Triomf van Apollo uitgebeeld. Zijn kar wordt geleid door Aurora en wordt getrokken door paarden. Apollo is de beschermgod van het teken van de Tweeling en houdt de zon in zijn hand. Aurora is de Romeinse godin voor de dageraad, die veel overeenkomsten vertoonde met de Grieks godin Eos, zuster van de zonnegod Helios. Rechts boven zijn de Muzen uitgebeeld en eronder enkele kinderen. Men weet de betekenis hiervan niet.
Daaronder zien we het sterrenbeeld van de Tweeling omringd door de 3 decanen: de eerste links -moeilijk te onderscheiden- heeft waarschijnlijk betrekking tot het sterrenbeeld van de Auriga, de tweede bestaat uit Apollo en Hercules die de Griekse astroloog Ptolemaeus deed overeenkomen met Castor en Pollux. De laatste decaan, een geraffineerde boogschutter, heeft betrekking tot de Indische sfeer van Albumasar. Dit heeft men kunnen afleiden uit de figuur van de Griekse Apollo.

maand juni
In het bovenste gedeelte van juni zien we de Triomf van Mercurius, wiens kar en profil is afgebeeld. Deze god wordt van oudsher beschouwd als de beschermer van de handel, zoals aangegeven wordt door de aanwezigheid, zowel rechts als links, van handelaren in kostbare kleren.
De aanwezigheid van het levensloze lichaam van Argo, die door Mercurius onthoofd was in opdracht van Jupiter om Io, de door Juno in een merrie veranderde nimf, te bevrijden (zoals door Ovidius in zijn Metamorfose geschreven heeft) benadrukt het feit dat het hier om Mercurius gaat.
In het middelste gedeelte is de dierenriem van de kreeft afgebeeld. De eerste decaan is Orione, die daarna met de 2 vrouwen, waarvan die zit Iside is, terwijl het derde sterrenbeeld die van Argo is: het schijnt Canopo te zijn, roeier van Argo, die gestorven was door de beet van een slang.

maand juli
Hier wordt in het bovenste gedeelte de Triomf van Jupiter afgebeeld. Hij zit hier op de kar, door leeuwen getrokken, samen met de godin Cybele, de moedergodin of ook wel de godin van de vruchtbaarheid. Het huwelijk dat we aan de linkerkant zien, is waarschijnlijk dat van de zus van Borso, Bianca, met Galeotto della Mirandola. In de middelste strook zien we de dierenriem van de leeuw, met, van links naar rechts de sterrenbeelden van Hydra, Regulus en de Ossenhoeder, bewaker van het sterrenbeeld van de Grote Beer.

detail

maand september
Deze maand is gewijd aan Vulcanus, de Romeinse god van het vuur, de edelsmeden en de vulkanen. Hij was een zoon van Jupiter en Juno en de man van Venus. Hij is de smid die de bliksemschichten maakt voor Jupiter. Hij wordt afgebeeld met een hamer of met een bliksem in de hand.
Hij staat hier op een kar die getrokken wordt door apen. Links zien we de cyclopen die de wapens van Vulcanus aan het maken zijn. Rechts van de cyclopen zien we het wapenschild van Aeneas waarop de wolvin afgebeeld staat die Romulus en Remus aan het zogen is. De 2 figuren rechts onder het laken zijn waarschijnlijk Venus en Mars of Ilia (ofwel Rhea Silvia) en Mars, de ouders van Romulus.
Er bestaat weinig zekerheid over de decanen van de weegschaal, die in de tweede strook afgebeeld staan.

detail

plafond Sala delle virtù
Deze zaal is versierd met schitterend stucwerk en verguldsels, vervaardigd door de Paduaanse beeldhouwer Domenico di Paris. Je ziet er de beelden van 6 van de 7 deugden. Rechtvaardigheid is niet aanwezig: Borso d’Este was de rechtvaardigheid zelve.
Verder zie je: hoop, geloof, naastenliefde, voorzichtigheid of wijsheid, moed en gematigdheid.

detail deurstijl Sala delle virtù

We verlaten Palazzo Schifanoia om 11:20 uur en gaan dan richting het Ghetto. Het wordt weer een interessante wandeling.

terracotta raamomlijsting van de Chiesa di S. Antonio Abate, 14e eeuw

Campanile Cathedrale S. Georgio

Maria met Jezus op een muur

Bilbioteca Ariostea
De bibliotheek is gevestigd in een historisch gebouw naast het Ghetto en heeft een overdekte oppervlakte van 3.151 m2 (1.883 m2 voor het publiek), waaraan een binnenplaats van 569 m2 en een tuin van 1.140 m2 zijn toegevoegd.
De bibliotheek van traditie en openbare lezing, de Ariostea, heeft een patrimonium van ongeveer 400.000 bibliografische eenheden, voor een deel geplaatst op open planken en voor een deel opgeslagen in zowel lokale als afgelegen magazijnen.

De Bilbioteca Ariostea ligt als het ware op de grens van het Ghetto.

Over het Ghetto kunnen we het volgende vertellen.
Ferrara telt enkele synagogen en een joods museum, in het hart van het middeleeuwse centrum, dicht bij de kathedraal en het Castello Estense. Via Mazzini maakte deel uit van het ghetto waarin joden werden gescheiden van de rest van de bevolking van Ferrara van 1627 tot 1859.

Halverwege de 16e eeuw woonden in deze kleine wijk ruim 5.000 mensen op een oppervlakte van ongeveer 200 bij 300 m. Daarom werd het ghetto in 1541 uitgebreid (Ghetto Nuovo) en nog eens in 1633 (Ghetto Nuovissimo). Joden mochten tussen 1516 en 1797 op geen andere plek wonen dan in het Ghetto, een plek die vrijwel geheel was omsloten door water.

Op 20 november 1492 nodigde hertog Ercole I d’Este de Spaanse joden, die op de vlucht waren voor de katholieke onderdrukking in Spanje, uit om naar Ferrara toe te komen. Duizenden joden vestigden zich hier en drukten voorgoed een belangrijke stempel op de stad. Toen de Este’s naar Modena verhuisden en de kerkelijke staat het in Ferrara voor het zeggen kreeg, werden de joden opnieuw onderdrukt. ’s Avonds werd het ghetto met grote poorten afgesloten. Aan het begin van de Via Mazzini kun je nog de gaten zien van de scharnieren van de poort. Veel van het joodse erfgoed is in WO II verdwenen. De synagoge in de Via Mazzini is wel bewaard gebleven en voor iedereen te bezoeken.

In het middeleeuwse centrum van Ferrara bevond zich dus van 1627 tot 1859 ook een van de oudste joodse gemeenschappen van Italië. Al vóór het stichten van de joodse wijk woonden er in Ferrara een groot aantal joden. In 1627 woonden er ongeveer 1.500. Het sluiten van het Ghetto heeft meer dan een eeuw geduurd. De toegangspoorten van de wijk, die door de Fransen bij de komst van Napoleon in 1796 geopend werden, werden weer gesloten in 1826, ook al waren de regels minder streng, tot de Eenheid van Italië in 1861. Ook na het sluiten van de het Ghetto, bleef dit gedeelte van de stad toch het centrum van het leven van de joodse gemeenschap. Heel mooi wordt dit beschreven in ‘De tuin van de Finzi-Contini’s’ van de schrijver Giorgio Bassani.

De joodse wijk heeft zijn originele structuur en karakter grotendeels behouden. Piazza Trento Triëste, aan de rechterkant van de kathedraal, gaat over in de Via Mazzini, de hoofdweg van het Ghetto, dat tot aan het einde van WO II nog zeer typerend was vanwege zijn oude winkeltjes. Voordat Via Mazzini overgaat in het Piazza Trento Triëste zien we op de muur van het oude Oratorium van S. Crispino (naast gelateria RivaReno) de marmeren zuil, waaraan een groot ijzeren hek bevestigd was. Dit hek werd, samen met nog vier anderen, bij zonsondergang van buiten af gesloten, zodat de joden zich niet buiten het Ghetto konden gaan. Hier bevindt zich ook een herdenkingssteen, waarop aangegeven wordt dat de joden hier bijeen moesten komen voor de anti-joodse preken, die gehouden werden om ze tot het christendom te bekeren. Een 2e toegangspoort stond op het einde van de straat, op het kruispunt met Via delle Scienze.

plaats 2e toegangspoort Ghetto op het kruispunt Via Mazzini/Via delle Scienze

Op Via Mazzini 95 bevinden zich in een gebouw dat sinds 1485 in gebruik is van de joodse Gemeenschap, de 3 synagogen van Ferrara, de enige die overgebleven zijn in het Ghetto, met ernaast het joodse museum. Dat bestaat uit 4 kamers, gevuld met religieuze voorwerpen en historische documenten die het joodse leven in Ferrara documenteren. De collectie bevat de originele sleutels die werden gebruikt om de 5 poorten van het Ghetto elke ochtend bij zonsopgang te openen en te sluiten bij zonsondergang.

namen van 183 joodse slachtoffers van de Holocaust
In augustus 1945 keerde de Ferrarees-joodse jongen Geo Josz als enige van de 183 leden van de Israëlische gemeenschap uit de hel van de nazistische vernietigingskampen terug.

Het was een rijke bankier uit Rome, Ser Samuel Melli, die dit grote huis had gekocht en het aan de joden van de stad had gegeven om daar hun gemeenschap in te huizen. Eén van de eerste verhalen van Giorgio Bassani vertelt over dit gebouw. De belangrijkste ruimtes binnen zijn de Duitse (Asjkenazische) synagoge en de Italiaanse synagoge en het Fanese Oratorium.

De huizen van Via Vittoria, Via Torcicoda, het steegje Vignatagliata en Piazzetta Lampronti, die allemaal tot het Ghetto behoorden, zijn van de 16de eeuw. Op het einde van Via Vignatagliata en Via Vittoria bevonden zich ook 2 toegangspoorten en een 5e sloot het Ghetto op het einde van Via dei Contrari.
In Via Vittoria op nr. 44 is gehuisvest een restaurant genaamd Balabuste Ristorante. Dat goede huisvrouw betekent in het Jiddisch.

Over Giorgio Bassani merken we het volgende op.
Giorgio Bassani (1916-2000) was een Italiaans schrijver, dichter, essayist en redacteur. Hij werd geboren in Bologna als de zoon van welgestelde joodse ouders. Hij ging naar school in Ferrara en in 1939 studeerde hij ondanks de rassenwetten af aan de letterenfaculteit van Bologna.
In 1943 werd hij opgepakt op verdenking van clandestiene activiteiten tegen het fascisme. De brieven die hij vanuit de gevangenis aan zijn familie schreef werden in 1981 onder de titel ‘Vanuit een gevangenis’ gepubliceerd. In datzelfde jaar trouwde hij en verhuisde van Ferrara naar Florence en later naar Rome.
Zijn toppunt van succes beleefde hij in 1962 met ‘De tuin van de Finzi-Contini's’. Daarna volgden: ‘De reiger’ in 1968 en ‘Het verhaal van Ferrara’ in 1974.
Hij overleed op 13 april 2000 en werd begraven op de joodse begraafplaats in Ferrara.
In zijn poëzie en proza refereerde Bassani voortdurend impliciet of expliciet aan zijn jaren van verzet van 1938 tot 1943. De Nederlandse vertalingen van de 4 romans -De gouden bril, De tuin van de Finzi-Contini's, Achter de deur, De reiger- en de 2 bundels met verhalen -Binnen de muren, De geur van hooi- die zich in Ferrara afspelen, werden in 1998 door uitgeverij Meulenhoff in een band uitgegeven onder de titel ‘Het verhaal van Ferrara’. Op de kaft van de latere edities van deze bundel staat onjuist dat dit het Verzameld werk van de auteur is. Maar het gaat in werkelijkheid om samengebrachte romans en novellen die een beeld geven van de Noord-Italiaanse stad Ferrara in de jaren '20-'40 van de vorige eeuw.

In Via Vignatagliata, met zijn antieke 14de-eeuwse gebouwen, bevond zich op nr. 79 de joodse middelbare school waar, na de rassenwetten van 1938, joodse kinderen les kregen nadat ze van de staatsscholen waren verwijderd. Hier gaf ook Giorgio Bassani les.
De middelbare school (na 5 jaar lagere school) omvatte destijds 5 jaar gymnasium en 3 jaar lyceum.

Na het Ghetto gaan we naar de kathedraal San Giorgio.
Het religieuze en architecturale hart van Ferrara is de kathedraal van San Giorgio. Hij staat op het toepasselijk genaamde Piazza della Cattedrale, dat zelf een prachtige ruimte is, en werd ingewijd in 1135.

Piazza Trento Triëste met de kathedraal San Giorgio

Markt op Piazza Trento Triëste; aan het eind de toren van Castello Estense, gebouwd in 1385, voltooid in de 16e eeuw, nu bestuurszetel van Ferrara

Het romaanse front van de kathedraal gaat helaas schuil achter een groot bouwnet.
We moeten ons haasten om nog even binnen te kijken, want de kathedraal sluit om 12:30 uur en dat is het bijna.

beeld bij ingang kathedraal
Het middeleeuwse beeld is een griffioen. Er staan 2 van deze beelden, gemaakt van het rode marmer uit Verona.
Een griffioen is een mythologisch dier, half leeuw, half adelaar.

hoofdaltaar

zijaltaar

zijpad

nog een zijaltaar

grafkist

Napolitaanse kerststal achter glas
Jezus is hier geboren in een paleis!

Dat de marmeren, romaanse façade met byzantijnse sculptuur schuil gaat achter een groot bouwnet is natuurlijk erg jammer, maar Marianne Vennix wist dat en heeft voor de groep een flink aantal grote foto's meegenomen zodat we allemaal goed kunnen zien hoe de voorgevel eruitziet. Dat is toch grote klasse!!

St. Joris, patroonheilige

Deze foto's maken toch een hele hoop goed.

We lopen op ons gemak naar Castello Estense.

de Torre d’Orologio op Piazza della Cattedrale

Palazzo Municipale

carrousel op Piazza Municipale

het typische Coppia di Ferrara, het brood van Ferrara
Het wordt al 4 eeuwen lang op dezelfde manier gemaakt! Het wordt voor het eerst genoemd in 1536.
De specifieke vorm wordt verkregen door 2 stukjes pasta aan elkaar te koppelen en ze in het centrale deel samen te voegen tot een waaier van 4 hoorns met gedraaide punten.
Het is een hard, zeer kruimelig brood, met een dunne en knapperige korst, met een zachte en compacte kruimel, absoluut een zeer smakelijk en hartig product.

Daar aangekomen nemen we afscheid van Marianne. Ze heeft ons 3 dagen héél veel laten zien en héél veel zinnige informatie gegeven. We vonden haar een prima gids.
Daarna gaan we lunchen. We doen dat op de Largo Castello tegenover het kasteel in Cafè Noir. Het is inmiddels al 13:30 uur.

Na de lunch maken we eerst nog wat foto's van het kasteel.

Dan lopen we nog wat rondom het kasteel. Daar is immers ook een markt.

een van de marktkraampjes verkoopt varkenskoppen

restaurant

Girolamo Savanarola
Girolamo Savonarola (Ferrara 1452-Florence1498) was een dominicaan en van 1494 tot 1498 heerser over de Florentijnse Republiek.
Savonarola wordt vaak, met de Bohemer Jan Hus en de Engelsman John Wycliffe, tot de voorlopers van de Hervorming en het protestantisme gerekend, maar Savonarola bleef trouw aan de rooms-katholieke geloofsleer. Hij stond bekend om zijn antirenaissancistische boetepreken, boekverbrandingen en de vernietiging van kunstwerken, bekend als vreugdevuur van de ijdelheden. Zijn acties luidden de tijdelijke ondergang van de de' Medici-familie in als machthebbers van Florence.
Hij kwam in conflict met paus Alexander VI, wat uiteindelijk tot zijn dood op de brandstapel leidde.

nog een brievenbus

kerstboom met wensen

De oudste kroeg van de stad is Al Brindisi. Die vinden we in de Via Adelardi, naast de Dom.
Rond 1500 woonde Copernicus erboven op kamers. De grote geleerde studeerde af in 1503 in Ferrara.

Interessant zou nog zijn een bezoek aan Palazzo dei Diamanti.
Palazzo dei Diamanti, bedacht door de architect Biago Rosseti, bestaat uit 8.500 diamantvormige stenen. Het is een van de reden waarom deze stad op de Werelderfgoedlijst staat. Maar we hoorden van Marianne eerder vandaag dat het Palazzo wordt verbouwd, in de steigers staat en achter bouwnetten is verborgen.

Het is inmiddels tijd om terug te gaan naar het punt bij het kasteel vanwaar Fons ons met de bus naar het hotel zal brengen.
We zijn om 16:45 uur in Rosolina.

Van 20:30 tot 24:00 uur is er een 6-gangenoudjaarsdiner inclusief een glas wijn en water.

Het is bijzonder gezellig. Voor allemaal is er een cadeautje.

Oudjaar

Nieuwjaar

Om 00:00 uur begint de muziek en komt er prosecco op tafel.

Om 01:00 uur vinden we het welletjes.

naar volgende dag