Dag 07. Donderdag 13 september 2012
Stavanger (Noorwegen)

Aankomst Stavanger: 08.00 uur
Afstand Stavanger-Hamburg: 326 zeemijl
Vertrek Stavanger: 17.00 uur  -  Aankomst Hamburg: dag 09 om 11.00 uur

Stavanger ligt in het zuidwesten van Noorwegen en is de hoofdstad van de provincie Rogaland. Stavanger is het centrum van de olie-industrie in Noorwegen en kent sinds de jaren ‘70 van de twintigste eeuw een enorme groei. Het gebied heeft een zeeklimaat, met veel neerslag en het hele jaar is de gemiddelde temperatuur boven het vriespunt.
Stavanger is de 4e grootste stad van Noorwegen en heeft 126.021 -2011- inwoners.

De stad dankt zijn bestaan aan de oprichting van een bisdom in het begin van de 12e eeuw. Als oorsprong van Stavanger wordt het jaartal 1125 aangehouden. De eerste bisschop begon toen met de bouw van de kathedraal, de oudste stenen kerk in Noorwegen. Overigens wordt aangenomen dat Stavanger ook vóór die tijd al als centrum fungeerde voor de regio.
Hoewel Stavanger in 1425 stadsrechten kreeg, bleef het een betrekkelijk bescheiden plaats. Rond 1600 had de stad nog minder dan 1.000 inwoners. In de 17e eeuw werd Stavanger tot tweemaal toe getroffen door een grote brand. Bovendien verloor de stad de bisschopszetel aan Kristiansand dat zich in die periode snel ontwikkelde tot het centrum van het zuiden.
Pas in de 19e eeuw was er sprake van enige groei. De stad profiteerde van de groei in de visserij -voornamelijk haring- en de scheepvaart. Er ontstond een industriële ontwikkeling, waarbij conservering, vooral van visproducten, een belangrijke sector is. Elke lente exporteerde heel veel schepen -er lagen ooit zoveel zeilschepen in de haven dat men over de dekken van de ene naar de andere kant kon lopen- haring naar Australië, India, Zuid-Amerika en Canada. Die schepen kwamen later terug met suiker, wol, katoen en hout. De stad groeide van bijna 4.000 inwoners aan het begin van de 19e eeuw tot 36.000 aan het eind van die eeuw.
Hoewel de stad geen bisschopszetel meer was, bleef Stavanger een stad met een religieuze inslag. In 1818 werd err de eerste Quaker gemeente in Noorwegen gesticht, ook de eerste zending -dat is het verspreiden van het christelijk geloof in een andere cultuur. De term zending wordt met name gebruikt in protestantse kringen en de term missie wordt gebruikt in de Rooms-katholieke Kerk- vanuit Noorwegen -Det Norske Misjonsselskap- werd in de stad opgericht. In 1925 werd de stad bovendien opnieuw bisschopszetel voor de Noorse staatskerk.
In 1969 werd voor het eerst olie gevonden in de bodem van de Noordzee. Die vondst was aanleiding voor een uitgebreid debat in Noorwegen welke stad het centrum van de olie-industrie zou worden. De voornaamste kandidaten waren Kristiansand en Stavanger. De uiteindelijke keuze voor Stavanger was het begin van een stormachtige ontwikkeling van de stad.

De sporen van Stavangers trotse erfgoed zijn nog steeds zichtbaar in Gamle -oud- Stavanger, Europa's grootste oude houten nederzetting: nauwe kronkelende kasseienstraatjes en 173 witgekalkte 18e-eeuwse huizen -ooit woonden hier handels- en zeelieden en met enige verbeelding ruik je er nog steeds de lucht van sardines-, misschien wel de best bewaarde houten huizen van Noord-Europa. Stavanger heeft verschillende eervolle vermeldingen ontvangen voor het behouden van zijn oude stad. Gamle Stavanger is niet voor niets aangewezen tot Cultureel Erfgoed. En in 2008 was Stavanger Culturele hoofdstad van Europa.

Toch wel bijzonder: het Belgische magazine “Femmes d'Aujourd'hui” beveelt 6 steden aan als je op zoek bent naar iets unieks en spannends. Stavanger wordt daar op dezelfde hoogte gesteld als de metropolen Barcelona, Londen, Rome, Parijs en New York!

Even na het ontbijt bekijken we het afmeren bij de cruiseterminal aan de Strandkaien. Aan de andere kant van de baai Vågen ligt de Skagenkaien.

We beginnen onze wandeling daar waar de MSC Lirica afmeert, aan de Strandkaien.

Het is 09.00 uur. Op de Strandkaien zou de Hop On - Hop Off bus moeten starten. We zien echter nergens een halte. Dus maar gevraagd. Het zou best weleens kunnen zijn dat die bus niet meer rijdt. Daarvoor is het misschien wel te laat in het seizoen. Dan maar lopen, want het is ons wel al duidelijk geworden dat de bus niet in Gamle Stavanger kan komen. Daarvoor zijn de straatjes daar veel te smal.

Direct langs de Vågen loopt de Strandkaien. Die wordt door havengebouwen gescheiden van de stadzijde van de kade, de Nedre Strandgate. De Nedre Strandgate vormt de begrenzing van het beschermde deel van oud-Stavanger, het tot openluchtmuseum verklaarde Gamle Stavanger.
We lopen evenwijdig aan de baai Vågen over de Nedre Strandgate naar het Handelsmuseum. Twee oude pakhuizen zijn ingericht als museum voor handel en scheepvaart. De periode van de grote zeilvaart staat daar centraal. Er is een rederskantoor, een zeilmakerij en een bevoorradingsmagazijn te zien. Het museum is nog niet geopend. Daarvoor zijn we te vroeg.

Aan het einde van de Nedre Strandgate gaan we langs het Stavanger Maritime Museum en een groot anker en steken vervolgens de Haakon VIIs gate -met de sculptuur De garnaal- schuin naar rechts over. De sculptuur is een monument uit 1968 dat alle zeelieden herdenkt die hun leven op zee lieten. De sculptuur is gemaakt door de beeldhouwer Arnold Haukeland (1920-1983). Hij gebruikte daarvoor 7 metalen uit 7 verschillende schepen.

We komen op de Olav Vs gate. Het standbeeld van Sigval Bergesen staat een beetje weggedrukt in een hoek. Bergesen leefde van 1863 tot 1956. Het was een reder en lid van het Parlement. De klokken van de kathedraal zijn een gift van hem.

Bij het busstation lopen we langs het beeld voor de Noorse emigranten die hielpen Amerika op te bouwen het parkje in.

Langs de grote vijver Breiavatn lopen we naar het paviljoen aan de noordzijde. Vlak ernaast staat de sculptuur Jongen met bok van Stimius Frederiksen.

Op de Haakon VIIs gate staan de Kathedraal en de bisschopswoning Kongsgård.

De middeleeuwse kathedraal dateert oorspronkelijk van 1125. De bouwstijl was Anglo-Normandisch, dus laatromaans met gotische invloeden. Het gebouw werd in 1272 verwoest door een brand. Daarna is de kathedraal opnieuw gebouwd in gotische stijl. Later zijn aan het vrijwel intact gebleven romaanse interieur weer barokelementen toegevoegd, waaronder een preekstoel uit 1658. Het koperen dak werd in 1967 vernieuwd. De kathedraal is gesloten.

De oude, bijna helemaal herbouwde bisschopswoning diende in later tijden als residentie voor de gouverneurs en onderkomen voor de vorsten op bedevaart. Vandaar de naam Kongsgård. Sinds ongeveer 150 jaar is er een school in gevestigd. Aan onderhoud lijkt in die jaren weinig te zijn gedaan.

We gaan langs het Turistkontor en steken over naar het grote marktplein, Torget. Daar wordt vandaag een -bescheiden- markt gehouden.

In het Turistkontor kijken we even rond. Er zijn mooie geweven doeken te koop. Naast de VVV staat het Stavanger Cultuurhuis.

Door de Laugmannsgate en de Kirkegata lopen we naar de Valbergtarn, een uitkijktoren die in 1853 voor de stadswacht en de brandweer werd gebouwd. Het was toen het hoogste punt van de stad. Je zult er ongetwijfeld er een goed uitzicht over de stad en een deel van de Boknafjord hebben. Maar de toren is gesloten. In deze tijd van het jaar is hij alleen 's zondags open. We moeten het dus met het uitzicht naast de toren doen. Het zijn nagenoeg allemaal houten huizen die we zien.

We komen langs een huis waarin tot 1939 een apotheek was gevestigd. Een bordje geeft dat aan. Ten overvloede kan het worden afgeleid uit een verguld apothekersbeeldje: man met esculaap en pillenschaaltje.

We vervolgen de Kirkegata tot de Øvre Holmegate, een straat het gekleurde huisjes. Je ziet hier allemaal rose, blauwe, groene, gele, rode, oranje en paarse huizen.

Via de Østervåg lopen we naar de Torget. Door één van de zijstraten zien we aan de overkant van de baai aan de Nedre Strandgate de MSC Lirica liggen.

In de Østervåg komen we langs een speciaalzaak in olijfolie. We zien een hanger met flesjes olijfolie. Wat verderop in de straat staat een beeld van een Viking.

In de Nygata is een speelgoedzaak.

We lopen bij de Torget om het jachthaventje heen naar de Strandkaien. Bij het grote anker steken we de kade over. Langs het Stavanger Maritime Museum en door een naamloos straatje komen we op de Nedre Strandgate. Schuin rechts voor ons is een trapje naar de Øvre Strandgate in het hart van het oude stadsdeel, Gamle Stavanger. Direct aan het begin staan wat kunstwerkjes.

Op nummer 88A staat één van de oude visconservenfabrieken van de stad die is ingericht als museum voor de conservenindustrie met een interieur uit de bloeiperiode 1880-1930. Ooit telde Stavanger maar liefst 72 visconservenfabrieken. De laatste ging dicht in 1982, het jaar waarin het museum openging. Natuurlijk gaan we binnen kijken.

Wat krijgen we -na het kopen van de kaartjes- allemaal te zien?

A. De emballageproductie
    In de emballage afdeling worden de blikjes en de deksels uitgestanst met behulp van grote persen. In die afdeling werden ook de rubberpakkingen onder de deksels gezet.

B. De visballenproductie
    De vis werd gemalen, vermengd met meel, melk en kruiden en geperst tot visballen met behulp van speciale visballenvormen. Daarna werden de visballen gekookt en ingeblikt. Hetzelfde recept werd gebruikt voor het maken van viskoekjes. Maar die werden gebakken in plaats van
    gekookt.

C. De sardienproductie

	De vangst Het sardienseizoen duurde van mei/juni tot oktober. De sardienen werden gevangen in de fjorden en vers geleverd aan de fabrieken, in 20 liter dozen verpakt in ijs.
	Het pekelen In de fabriek werd de vis gewassen en daarna 5 tot 7 minuten gepekeld.

Het aanrijgen De sardienen werden dan geregen aan stalen pinnen van 65 cm lang. Per pin 22 tot 24 vissen.

Het roken Hierna werden de pinnen met sardienen opgehangen in de rookkamers in de ovens. De sardienen werden gerookt in 2 stadia: eerst 20 tot 30 minuten in het bovenste gedeelte van de oven en daarna nog een half uur in het onderste gedeelte boven open vuur.

Het onthoofden In het begin werden de vissen onthoofd met een schaar. Vanaf ongeveer 1905 gebruikte men een onthoofdingsmachine. Met die machine werd een heel rek met 700 sardienen tegelijk onthoofd.

	Schoonmaken van de pinnen De sardienkoppen werden met een soort vork van de pinnen geschoven. Dat afval werd gebruikt als diervoer en mest.
	Het inpakken De sardienen werden met de hand gesorteerd en in de blikjes gelegd.
	Het vullen met olie Vanaf ongeveer 1910 werden de blikjes automatisch gevuld met een olijfoliemachine. Vóór die tijd werden ze met de hand met olie gevuld.

Het felsen en sealen De felsrand is de buigrand aan het metaal. Met de uitvinding van de felsmachine voor niet ronde blikjes aan het begin van de 20e eeuw, verdween één van de grootste flessenhalzen in de conservenindustrie. Eerst kon een ervaren kracht 500 tot 600 blikjes per dag dicht solderen. Met Reinerts felsmachine konden zo'n 1.000 blikjes per uur worden verwerkt.

De autoclaaf Een autoclaaf is een afgesloten drukvat waarin de druk dient om een proces te starten, te beïnvloeden of te stoppen. In de autoclaaf werden de blikjes gesteriliseerd.

	Het wassen Na het steriliseren werden de blikjes gewassen, geëtiketteerd en ingepakt in houten kratten voor ze geëxporteerd werden over de hele wereld.
	De stoomketel De stoomketel produceerde stoom voor de autoclaaf en voor de ketels waarin de visballen werden gekookt. De stoom werd ook gebruikt om het gebouw te verwarmen.

D. De hoofdzaal
    De oude emballagezaal wordt tegenwoordig gebruikt voor verschillende tentoonstellingen. Er staan ook nog een inpaktafel en een inpakmachine waarmee de blikjes geëtiketteerd werden.
    In de zaal staat het grootste sardineblik ter wereld.

E. De oude toiletten

F. Het kantoor van de voorman
    Er staan banken en schrijftafels met een klep die open kan. Er hangt een spreekbuis aan de muur. Er staat ook een oude telefoon. Leuk is dat er ook nog een kwispedoor -een spuugpot voor pruimtabak- staat.

G. Het kantoor van de directeur
    De inventaris van deze kamer komt van Stavangers oudste blikfabriek. De kamer is een reconstructie van het directeurskantoor van de Stavanger Preserving Co.
 

H. Het kantoor

We kijken nog naar een film die alles van vangst tot en met blikjes voor de export in beeld brengt.

Tot het museum behoort sinds 1997 ook nog 'The Workers Cottage'. Het huisje dateert van 1836. Het totale oppervlak van de leefruimte is 56 m2. Van de 18e tot in de 20e eeuw leefden hier 4 generaties van dezelfde familie.
Er was altijd veel vraag naar woonruimte dicht bij conservenfabrieken. Niet zelden woonden er in dit soort huisjes 3 families -bij elkaar dikwijls meer dan 20 personen- op de begane grond, de 1e etage en het zolderkamertje. Dat de mensen gelovig waren blijkt ons uit een schilderijtje van Jezus, een bijbel en een exemplaar van het evangelietijdschrift Evangeliet die we verspreid door het huis zien.

We gaan naar de MSC Lirica voor de lunch.

Na de lunch gaan we eerst naar het Stavanger Maritime Museum. We zijn daar om 14.00 uur. Met het kaartje voor het Noorse conservenmuseum kunnen we daar namelijk ook terecht. Bij het kaartje kregen we trouwens nog het boekje 'A Norwegian Seafood Saga - healthy & delicious recipes celebrating Norway sardines'.
In dit museum kopen we gelijk bij de ingang het laatste exemplaar van het boek North Sea Lights. Naar zo'n boek waren we al een tijdje op zoek.

Het museum is gehuisvest in een koopmanshuis uit de jaren 1880. De collectie geeft -over 3 etages- inzicht in de maritieme geschiedenis van de regio en de haven. Belangrijk zijn daarin de scheepvaart, de scheepsbouw en de haringhandel. Er is een grote collectie modelboten, van zeilschip tot motorboot.

Interessant zijn de reconstructies van een werkplaats van een laat-19e-eeuwse zeilmaker,

 van een rederijkantoor met aanmonsterlokaal,

 van een winkeltje,

van de rookkamer van de SS Stavanger,

en van het woonvertrek van een handelaar.

We zien ook een duikersuitrusting. Erg bijzonder vinden we de loden overschoenen.

Uiteraard zijn er ook boegbeelden tentoongesteld.

Ook doen we even gek.

Onze rondgang door het museum loopt ten einde. De cirkel is rond. Net zoals is aangegeven met betrekking tot de producten: van bestelling tot in de winkel.

We maken nog een leuke wandeling door Gamle Stavanger.
We genieten van vervlogen tijden. Stavanger noemt zichzelf niet voor niets ‘de grootste houten stad van Europa’. Net op tijd heeft de stad kunnen voorkomen, dat de unieke houten huisjes teloorgingen, of ten prooi vielen aan de stadsvernieuwers. Het beschermde stadsdeel omvat nu zo'n 180 huisjes.
We lopen de Øvre Strandgate helemaal uit tot de Blidensoldstredet, daar gaan we de Mellomstrand in, dan de Bergsmuge. Vervolgens gaan we de trap af naar de Nedre Strandgate. Linksaf gaan we de Blidensoldstredet weer in en tussen de huisnummers 6 en 8 door naar een tuin, wellicht in eerdere tijden gewoon een binnenplaats. Via de Litlegate, de Mellomstrand en de Klausegate komen we weer op de Nedre Strandgate. Aan de overkant van de weg is de kade en daaraan ligt de MSC Lirica. Een beeld kijkt naar de stuurhut van de MSC Lirica. Is de kapitein op z'n post?

Om 15.30 uur zijn we terug bij de MSC Lirica. Het is inmiddels gaan regenen. Ondanks dat wordt het schip weer gewit. Dat gebeurt in elke haven. En niet alleen het schip wordt gewit! Ook de stootbanden.

We kunnen kiezen door welke van de 2 ingangen we naar binnen willen.

In restaurant Le Bistrot op dek 11 drinken we thee. We nemen er als gebruikelijk een gebakje bij.

Kort na het vertrek van de MSC Lirica varen we langs een reddingsboot van de Noorse Marine.

We dineren in restaurant La Bussola. We merken dat de zee onrustig wordt. Desondanks laten we het ons allemaal goed smaken.

Als we naar het theater lopen, hebben we door de onstuimige zee de hele breedte van de gangpaden nodig.

De theatershow vanavond heet The 4 Musketeers. Dat is geen probleem op de boot. Je doet er gewoon één extra musketier bij. De nadruk wordt er nog eens op gevestigd dat er niet gefilmd en gefotografeerd mag worden.

We hebben de gewoonte 's avonds na de theatervoorstelling over de gangway van dek 6 terug naar onze cabine aan het andere eind van de MSC Lirica te lopen. Vanavond kan dat niet, want alle toegangsdeuren naar de gangway zijn gesloten.

naar volgende dag